DE VLUCHT VAN DE MEREL

 

 

Lang, lang geleden leefde er een vorst in Verweggistan die touwtjes liet spannen over een schildpadhuidje tijdens een feestje en het ding op de tocht zette zodat de wind tonen voortbracht die zoet waren voor het oor van zijn gasten.

We've come a long way van het paddenpantser tot de electrische gechoruste distorted fuzzgitaar en op die weg komen we heel wat overgangsmodellen tegen met evenvele namen. Van Oed tot luit en van cither tot sitar, van vedel tot banjo en van cora tot mandoline, van dobro tot balalaika en ga zo maar door.

 

Sommigen beweren dat het tokkel/strijk instrument afkomstig is uit China zoals zovele van onze gebruiksvoorwerpen getuige o.a. het pleepapier, anderen geloven dat het een culminatie is van de nomadische culturen getuige de Indiase invloeden in de Spaanse Flamencomuziek.

Zeker is dat de Arabieren er de hand in hebben gehad, toen hun rijk zich uitstrekte van de Indus tot de Atlantische Oceaan, (De Indus ligt in India) en alle kennis van de toen bekende wereld in Baghdad samenkwam.

Haroen "Al Rasjied" (765-809) "Hij die de rechte weg bewandelt" maakte van deze stad een Metropool met anderhalf miljoen inwoners uit alle windstreken, gebouwen met 7 verdiepingen en een echt rioleringssysteem, toen wij nog houtblokken onder onze muiltjes bevestigden om de drabbige straten op te gaan. Maar ja, ook toen regende het in Baghdad niet zoveel als bij ons.

Sprookjes uit Duizend en een nacht stamt uit die tijd en Baghdad was een stad waar de wijn rijkelijk vloeide, vermaak en vertier geen zonde was, en waar de eerste alcohol werd gedistilleerd door ene al-Kahoel(!)

Wie nu alleen denkt aan platvloers plezier komt bedrogen uit want Haroen was bepaald een intellectueel die wetenschap en kunst stimuleerde.

De mythe van de grote boekverbrandingen is gebaseerd op een enkel incident, overal waar de Arabieren kwamen werden de plaatstelijke bibliotheken op de kar geladen, naar Baghdad gereden en vertaald, wat weer de laatste nieuwtjes opleverde voor de babbel in het theehuis.

 

Dat de destijdse Arabier bepaald niet eenkennig was blijkt ook uit het feit dat Haroen bevriend was met een Europese Heerser, te weten Karel de Grote en zij elkaar over en weer nieuws en geschenken stuurden waaruit weer volgt dat er aardig wat mensen als zeeman en/of tolk hun boterham verdiend moeten hebben.

In Turkije gaat een anecdote dat Haroen eens aan Karel een klok heeft gezonden als geschenk die aan het hof een sensatie veroorzaakte en de Europese klokkenmakerij inluidde, maar of dat waar is...?

Het was ook in die tijd dat in Baghdad een jonge muzikant opviel door zijn muzikale veelzijdigheid, al duurde zijn faam daar maar héél even.

(Op de hoes van het nieuwe elpee-album; tripelpee "Mooie Woorden" staat een impressie van hem, voor de geïnteresseerden)

 

Hij heette Abu al-Hassan 'Ali ibn Nafi maar ging de geschiedenis in als Ziryab; de merel.

Hij was een bevrijde slaaf en geboren rond 789 in wat nu Irak is, vermoedelijk in Baghdad. In die dagen waren prominente muzikanten slaven of bevrijden, sommige van Afrikaanse origine, anderen uit Europa en het Midden Oosten (inclusief Kurdistan en Perzië.)

Volgens de geschiedschrijver Ibn Hayyan werd hij merel genoemd vanwege zijn uiterst donker uiterlijk (apartheid bestond nog niet, slavenhandel wèl), de klaarheid van zijn stem en de zachtheid van zijn karakter.

De merel studeerde onder de beroemde hofzanger Ishac al-Mawsili (Isaac van Mosul).

Ishac, zijn nog beroemdere vader Ibrahim en Ziryab zijn de drie artiesten bekend als de vaders van de Arabische muziek.

 

DE LEFGOZER

 

Haroen al-Rasjied was een liefhebber, ook van muziek en bracht vele zangers en musici naar het paleis ter vermaak van zijn gasten. Isaac, Haroen's oppermuzikant, trainde een aantal muzikanten in de muziekkunst, waaronder Ziryab.

Ziryab was intelligent en had een zuiver oor, naast zijn gewone lessen studeerde hij hard op de liederen van zijn meester, die, zo werd gezegd, zelfs complex en moeilijk waren voor een expert.

Isaac was er zich niet van bewust, hoeveel Ziryab geleerd had totdat Haroen zelf vroeg de jonge muzikant te beluisteren.

Isaac antwoordde de Kalief:"Ja, ik heb mooie dingen gehoord van Ziryab, zuivere en gevoelige melodieën - in het byzonder enkele van mijn eigen ongewone composities.

Ik heb hem die werken geleerd omdat ik ze geëigend vond voor zijn kunnen.

Ziryab werd geroepen en zong voor Haroen.

Na het spelen onderhield de Kalief zich met Ziryab en er wordt verteld dat hij hem antwoordde met verve, gratie en welgemanierdheid. Haroen vroeg hem naar zijn skills en de merel antwoordde:"Ik kan zingen wat andere zangers ook kennen, maar het grootste deel van mijn repertoire bestaat uit liederen, die eigenlijk alleen maar uitgevoerd kunnen worden voor een Kalief zoals uwe majesteit, andere zangers kennen deze nummers niet. Als Uwe Majesteit mij toestaat zal ik voor U zingen wat menselijke oren nog nooit gehoord hebben."

Haroen haalde de wenkbrauwen op en beval dat Isaac's luit aan Ziryab werd gegeven.

De Arabische luit of Oed, model van de Europese luit en voorloper van de gitaar was een instrument met 2x4 snaren, een klankkast als een halve peer en een hals zonder fretten.

Ziryab weigerde het instrument beleefd.

"Ik heb mijn eigen luit meegebracht" zei hij "die ik zelf bewerkt heb, en geen ander instrument bevredigt mij. Ik heb 'm bij de Paleispoort gelaten en met uw toestemming zal ik 'm laten halen.

 

Haroen liet de luit komen en onderzocht hem. Hij zag eruit als die van Isaac.

"Waarom speel je niet op de luit van je leraar?" vroeg de Kalief

"Als U wilt dat ik in de stijl van mijn meester speel, zal ik 'm bespelen. Maar om mijn eigen stijl te spelen heb ik dit instrument nodig."

"Ze zien er voor mij hetzelfde uit." zei Haroen.

"Op het eerste gezicht, ja", zei Ziryab; "Maar ondanks het feit dat het hout en de maat hetzelfde zijn, is het gewicht dat niet. Mijn luit weegt maar tweederde van een normale luit en mijn snaren zijn niet gemaakt van zijde, gesponnen met heet water wat ze verzwakt. De bassnaren en het derde paar zijn gemaakt van leeuwendarm, wat zachter is en klankvoller dan die van welk dier ook. Deze snaren zijn sterker en kunnen beter tegen de aanslag van de plectrum."

Ziryab's plectrum (Pick - Engels, Médiateur - Frans, Guitar players do it with their picks) was een aangepunte arendsklauw, ipv het stuk gekerfd hout wat gebruikelijk was.

Haroen was tevredengesteld.

Hij zei hem te spelen en Ziryab speelde een werkje van zichzelf. De Kalief was behoorlijk onder de indruk. Hij zei tot leraar Isaac:"Als ik zou denken dat jij deze man zijn buitengewone capaciteiten voor mij verborgen had, zou ik je bestraffen. Ga door met zijn opleiding totdat ie voltooid is. Wat mij betreft zal ik mijn steentje bijdragen aan zijn carrière. Ziryab had klaarblijkelijk zijn buitengewoon talent verborgen voor zijn meester.

 

Toen Isaac alleen was met zijn leerling ontstak hij in woede omdat hij zich misleid voelde. Hij zei eerlijk dat hij jaloers was op Ziryab's kunnen en vreesde dat zijn student hem spoedig zou kunnen uitrangeren bij de Kalief.

 

"Ik kan dit niemand vergeven, zelfs mijn eigen zoon niet!" zei Isaac.

"Als ik je niet zo aardig vond, zou ik niet aarzelen je te doden, ongeacht de consequenties. Hier is je keus: verlaat Baghdad, ga ver van hier wonen en zweer me dat ik nooit meer iets van je hoor. Als je dit doet zal ik je genoeg geld geven om rond te komen. Maar als je beslist hier te blijven en mij te hinderen, waarschuw ik je dat ik mijn leven en alles wat ik bezit zal riskeren om je onderuit te halen. Maak je keus!"

 

Ziryab aarzelde niet, hij nam het geld aan en verliet de Abbasiedenhoofdstad

Hij vluchtte naar Kairouan in de Mahgreb en werd door het koninklijk hof ontvangen, maar hij wilde naar Córdoba in Spanje

Wel te verstaan het moslim Spanje, waaraan het schone Spaans 12000 Arabische woorden heeft overgehouden en een antipathie tegen de Joden.

Op zijn piek maakte al-Andalus een gouden eeuw van beschaving door die door heel Europa benijd werd en de weg vrijmaakte voor de Europese Renaissance (wedergeboorte) die volgde.

Moslims, Christenen en Joden leefden samen in een Convivencia (samengaan) van tolerantie en samenwerking nooit geëvenaard in die tijd. Invloeden uit het Arabische Spanje verspeidden zich naar Frankrijk en door geheel Europa, tot in de Amerikaas.

Onder de Omayaden groeide Córdoba snel uit tot een uitgesproken cultuurcentrum rivaliserend met Baghdad en bleek een uitstekend uitgangspunt voor Ziryab's vele talenten.

 

CORDOBA

 

Ziryab schreef naar al-Hakam, heerser over Andalusië en bood hem zijn muzikale talenten aan. Al-Hakam, in zijn nopjes bij het vooruitzicht een Baghdadse muzikant aan zijn hof toe te voegen schreef terug, hem uitnodigend naar Córdoba te komen. Hij bood de muzikant een fraai salaris; Ziryab en zijn gezin pakten de koffers en gingen over land naar de straat van Gibraltar.

Vandaar zeilde hij naar Algeciras. Toen Ziryab in 822 aankwam in Spanje, was hij geschokt te vernemen dat al-Hakam dood was.

Onthutst maakte de jonge muzikant aanstalten om terug te keren naar de Maghreb.

Maar dank zij de aanbevelingen van Abu al-Nasr Mansur, een Joodse muzikant aan het Córdobaans koninklijk hof, hernieuwde al-Hakam's zoon, Abd al-Rahman II, kleinzoon van de eerste emir van Córdoba, de invitatie aan Ziryab.

 

Na de ontmoeting met het Wonder van Baghdad, deed Abd al-Rahman, die ongeveer even oud was, hem een mooi voorstel;

Ziryab zou een salaris krijgen van 200 goudstukken per maand. met een bonus  van 500 goudstukken op midzomer en nieuwjaar en 1000 voor de twee belangrijkste islamitische feestdagen. Hij kreeg 65 mud gerst per jaar en 30 mud tarwe.

Een bescheiden paleis in Córdoba en verschillende villa's met landerijen op het platteland. Natuurlijk accepteerde Ziryab het aanbod, van de ene op de andere dag werd hij een welvarend lid van de Upper Class in Moslim Spanje.

 

De bedoeling van al-Rahman was cultuur en verfijning te brengen in het grove Andalusië, het Wilde Westen (al Gharb - Algarve - Land van het Westen, landstreek in Zd Portugal wat toen nog niet bestond als onafhankelijke staat)  van de Arabische wereld en niet zo lang geleden het land van de boerse Visigothen, ver van de geciviliseerde centra als Damascus en Baghdad.

De heerser's eigen Omayadenfamilie was als bannelingen uit Damascus verdreven nadat zij het Islam Imperium voor verscheidene eeuwen hadden geregeerd.

Nu lag de macht in handen van de Abbasieden in Baghdad en die stad was een magneet geworden voor wetenschappers, artiesten en kunstenaars van allerlei slag.

 

MUZIEK

 

In feite bood Rahman Ziryab een baan voordat ie hem had horen spelen.

En toen hij hem uiteindelijk hóórde spelen was hij zo verrukt dat hij naar geen enkele andere zanger meer wilde luisteren.

Al gauw diende Ziryab als een soort minister van cultuur onder Appie Raggeman en zij bespraken poëzie, geschiedenis en alle kunsten en wetenschappen.

Zijn eerste project was het oprichten van een muziekschool, niet alleen toegankelijk voor de zoons en dochters van de rijken, doch ook voor de minder gefortuneerden. In tegenstelling tot de stijve, antieke conservatoria in Baghdad moedigde Ziryab's school experimenten aan in muzikale stijlen en instrumentarium. Zo werd hij de grondlegger van de muzikale tradities in Moslim Spanje.

De muziektheorie werd door hem drastisch op de schop genomen. Metrische en ritmische dogma's werden overboord gezet wat nieuwe manieren van uitdrukken creëerde; mwashash, zajal en nawbah.

Hij stelde ook de regels op voor het uitvoeren van de Nuba (Nawba), een belangrijke Arabisch Andalusische muziekvorm die tot op de dag van vandaag overleeft in de klassieke muziek van Noord Afrika, Maloef genaamd in Lybië, Tunesië en Oost Algerije, meer westelijk heet het gewoon Andalusi.

(Amin MAALUF, een Libanees, schreef DE TUINEN VAN LICHT; heeft hier verder niks mee te maken, maar dit boek MOET je lezen als je wilt weten waar Jezus bleef..)

 

Ziryab schreef 24 Nuba's, voor elk uur van de dag één, zoals de Raga's in India.

De Nuba-vorm werd zeer populair in de Christelijke Spaanse Gemeenschap en had een sterke invloed op de ontwikkeling van de Middeleeuwse Europese Muziek in zijn geheel.

 

Door een vijfde paar snaren toe te voegen aan de luit kreeg het instrument meer expressiemogelijkheden vanwege het grotere bereik. De 4 paar snaren correspondeerden met de 4 temperamenten; geel voor de gal, rood voor het bloed, wit voor de lymfen en zwart voor de melacholie, de zwarte gal.

(Dit is pure astrologie; ook jouw sterrenbeeld correspondeert met één van die 4 temperamenten, ken uzelve!)

Ziryab, zo werd gezegd, gaf de luit een ziel door twee rode snaren toe te voegen tussen het tweede en derde paar.

Volgens de geschriften kende Ziryab 10.000 liedjes uit zijn hoofd. Hoewel die claim overdreven lijkt had hij beslist een formidabel geheugen. Hij was ook een prima

dichter, hij studeerde astronomie en geografie en sprak als Brugman. Dikwijls besprak hij ook de zeden en gewoonten van landen in de toen bekende wereld en sprak lovend over de hoge beschaving (beschaving begint bij vriendelijkheid; spreuk vd week) gecentreerd in Baghdad. Toen zijn populariteit in al-Andalus toenam, groeide ook zijn invloed. Zijn suggesties en aanbevelingen werden modetrends. Veel van zijn nieuwe ideeën sloegen over naar het land van de Franken, Duitsland, Noord Italië en verder.

 

ETEN

 

Ziryab hield bijna net zoveel van een goed bereide maaltijd als van muziek.

Hij introduceerde de kunst van het tafelen in Spanje op een manier die nu nog overal zichtbaar is.

Vóór ziryab was Spaans dineren een simpele, zelfs ruwe aangelegenheid, geërfd van de Visigothen, opvolgers van de Vandalen (waar de naam Andalusië dus vandaan komt) en van lokale gebruiken.

Schalen werden met verschillend voer volgeladen en alles werd tegelijk op  houten tafels neergepleurd.

Tafelmanieren bestonden niet.

Iedereen smakte en kwijlde er lustig op los, krabde zijn reet en boerde met consumptie. Een groot arsenaal van levensmiddelen was voorhanden in al-Andalus; vlees, vis en gevogelte, allerlei groenten, kazen, soep en snoep.

Ziryab combineerde ze in spitsvondige recepten, veel uit Baghdad afkomstig. Een van deze gerechten, bestaande uit gehaktballetjes en kleine driehoekige stukjes bladerdeeg, gebakken in Koriander-olie werd bekend als Taqliyat Ziryab, oftewel ziryabse fritten.

Hij verluchtte de hofdiners door een lente-onkruid, asperge genaamd, te verheffen tot tafelgroente.

Ziryab wrocht ook onvergetelijke desserts including een gerecht van walnoten en honing, wat tot op de dag van vandaag geserveerd wordt in Zaragoza.

 

In Córdoba is zijn vegetarisch muzikantenmaal tot op heden populair, een schotel van geroosterde en gezouten olifantenbonen in tomatensaus, genaamd ziriabi.

 

De blijvende kracht van de Merel's reputatie was zo groot dat vandaag in Algerije, waar de Andalusische invloed door blijft echoën de zoete Arabische oranje gebakjes, Zalabia genaamd, die hier zijn gevormd in een deegspiraal, gedoopt in saffraansiroop, door menig Algerijn worden toegeschreven aan Ziryab. De Indiase versie van Zalabia, de Jalebi kan tot de 14e eeuw opgespoord worden maar niet vroeger en zou een leenwoord kunnen zijn van de Arabieren en uiteindelijk dus van Ziryab.

In de moslimlanden kom je zijn naam trouwens overal tegen; straten, pleinen, clubs, hotels, parken en koffiehuizen zijn naar hem genoemd.

 

Met de Emir's goedkeuring besliste Ziryab dat de paleisdiners zouden worden geserveerd in gangen, volgens een vaststaande successie, beginnend met soep en potages, daarna vis, vlees of gevogelte met kaas, granen en groenten en besluitend met fruit, zoete dessertjes en pistache en andere nootjes.

Deze stijl van presentatie, zelfs nog onbekend in het kosmopolitische Baghdad wat alweer op zijn retour was door de dood van Haroen, werd stilaan populairder, zijn weg zoekend naar 'de bovenlaag' en de handelsfamilies, toen naar de Christenen en de Joden en zelfs onder de plattelanders, al moet deze laatste term natuurlijk figuurlijk worden gezien want Spanje is allesbehalve plat.

 

Op den duur werd het de gewoonte in heel Europa.

De Engelse uitdrukking 'from soup to nuts' wat een copieuze (overvloedige) meer-gangenmaaltijd aanduidt, kan terugherleid worden tot Ziryab's vernieuwingen van de Andalusische tafel. En de beste opnames maak ik thuis tussen de soep en de piepers, niet omgekeerd.

 

Om de eettafel te dekken leerde Ziryab de plaatselijke handwerkslieden hoe zij passende lederen bekleding over de tafels konden spannen als tafelkleed.

Hij verving de zware gouden en zilveren drinkbekers - een relikwie van de Gothen en de Romeinen - met delicaat fijn kristal.

Hij hervormde de lompe houten soeplepel tot een slank, licht model, ook geschikt voor de jongere dinerenden.

 

MODE

 

Ziryab richtte zijn aandacht ook op persoonlijke verzorging en mode. Hij ontwikkelde de eerste tandpasta; wat er precies inzat is niet meer bekend maar het zal niet zo'n rommel geweest zijn als tegenwoordig, nu de pasta's voor 40% uit suiker

bestaan (!)

 

Vóór Ziryab wasten het hof en de edelen hun kleren in rozenwater; om het schoonmaakproces te bevorderen introduceerde hij zout.

Hij populariseerde het scheren voor mannen omdat hij baarden uit de tijd vond en zette nieuwe trends voor het kappen.

 

Voor vrouwen opende de Merel een schoonheidssalon/cosmeticaschool, niet ver van het Alcazar, het paleis van de emir.

Hij creëerde haarstijlen die zonder meer gedurfd waren voor die tijd. De Spaanse vrouwen droegen heur haren al eeuwen met een scheiding in het midden, de oren bedekt, in een staart, knot of vlecht.

Ziryab introduceerde een korter gekapt model met pony dat de oren vrijliet.

Hij leerde ze het bijwerken van de wenkbrauwen en het gebruik van ontharingsmiddelen.

Ook voerde hij nieuwe parfums en cosmetica in.

Enkele van zijn modetips leende hij uit Baghdad, de metropool, andere waren variaties op lokaal Andalusisch gebruik.

De vernieuwingen raakten wijdverbreid, simpelweg omdat Ziryab het zei.

Hij was een beroemdheid en het deed je status goed als je hem nadeed.

 

WETENSCHAP

 

Hij propageerde seizoenskleding, liet astrologen uit India komen en Joodse dokters uit Noord Afrika en Irak.

Hij vond dat, net als in India, astrologen ook astronomisch op de hoogte moesten zijn en Ziryab moedigde de verspreiding van deze wetenschap aan.

De Indiërs kenden ook het schaakspel en Ziryab drong erop aan dat zij het Córdobaanse hof schaken leerden. Zo kwamen ook wij aan het schaakspel.

Het is niet verwonderlijk dat hij zich door zijn invloed op het dagelijks leven de jaloezie en afgunst van zijn mede artiesten op de hals haalde; twee gevierde dichters,

Ibn Habib en al-Ghazzal hekelden hem op ongenadige wijze als de Baghdad-intrigant.

Ziryab was echter verzekerd van de vriendschap en de steun van de emir, en dat was wat telde.

 

Toen Raggeman de tweede en Ziryab van het toneel verdwenen, resp. 852 en 857, was Córdoba hèt centrum van cultuur en wetenschap.

En toen in 912 Rahman III de troon besteeg, was het uitgegroeid tot het ongeëvenaarde Intellectuele Centrum van Europa.

De grote geesten (het is een kenmerk van grote geesten dat zij hogere eisen stellen aan zichzelf dan aan anderen) van het continent namen een voorbeeld aan Spanje voor alles wat een mens van een beest onderscheidde.

 

Toen het eerste millennium op zijn eindje liep dromden studenten uit Frankrijk, Engeland, de Lage Landen, Italië en de rest van Europa naar Córdoba om wetenschap, medicijnen en filosofie te studeren en te profiteren van de gemeentelijke bibliotheek met zijn 600.000 boeken!!

Als zij teruggingen naar hun land van herkomst namen zij niet alleen kennis mee doch ook kunst, muziek, eetgewoonten, mode en welgemanierdheid.

Zo werd Europa overspoeld met nieuwe ideeën en gewoonten en menige stroming die noordwaaarts dreef van het Iberisch schiereiland was doorgegeven via Ziryab.

 

Rond het jaar 1000 culmineerden de experimenten aan het Conservatorium van Córdoba in de eerste counterpoint en polyfonietechnieken en als je after-beat en close harmony-singing bij elkaar optelt heb je Rock 'n Roll.

 

Namens alle Rockers die rocken voor een betere wereld; DANK JE WEL, ZIRYAB!